Barnaamijka Socdaalka Aduunka | Qeybta 3aad
"Norwey iyo Soomaalida Degen"

W/Diyaarisay:- Ifraax Yusuf Ahmed
Somalispeaker Bergen, Norway

   •  Halkaan Ka Eeg Barnaamijka Socdaalka Qeybtii Kowaad | Ifraax Yusuf

  FAAFIN - Somalispeaker Editorial Board, Nairobi , Kenya  

Faaladii sadaxaad ee "Norwey iyo Soomaalida Degen!"
Aqristaha qaaliga ahoow maxaa sababay in caruurta soomaaliyeed ay la wareegaan hey'adaha badbaadinta iyo xanaaneeyta caruurta ee ka jira dalalka Galbeedka? Maxaa sababay in habeen iyo maalin lamaahana soomaaliyeed guryahooda oo ka shidanyahay dab aan damin, oo ay isku noqdeen yaanyuur iyo dooli shabaq la iskula xiray? Maxaa ka jira in maantay ay jiraan caruur somaaliyeed oo aan la hubin in ay ku dhasheen wadda sax ah( micnaha ay dhaleen lamaane diin ahaan isqaba)? Bal adba Aqriste!
Hooyada kaligeed nool oo aan qoraalkaan kaga hadlaa maahan hooyada ay DHABTA tahay in ninkeeda furay, dhintay, ama uusan la nooleen oo kaligeed caruurtoooda heeysa ee yaanan lagu qaldamin. Dabcan hooyada xagga Rabi ninkeeda looga yimid oo ay jirta sabab cad oo ku qasabtay in ay noqoto hooyo kale ah, xaq ayeey u leedahay caawin dhaqaale iyo waxkasta oo booska ninkeeda u buuxin karo in ay raadsato si ay kaalinta barbaarinta iyo horumarinta ilmaheeda kaga adkaato, oo ay ugu guuleeysato hooyonimada iyo waalidnimadaba. Single motherka aan ka hadlaa oo aan qoraalkaan ku muujinaa waa midka sababta dhaqaale loo diwaan gelshay, oo ayadoo ninkii shaqeysanaa, ay iskula heshiiyaan asiga iyo xaaskiisa, amaba ay xaaska oo kaliya wadata arinka ah in dowladu BEEN loo sheego si DHAQAALE SAAID LOO HELO!
Markii aan darsay arinkaan ah in ilmaha soomaaliyeed kuwa badan oo ka mid ah ay la wareegto hey'ada badbaadinta iyo xanaaneeyta caruurta iyo cabsida ay ka cabanaayaan soomaalida gaar ahaan waalidiinta dhibaatada ay ku heeyso hey'adaas ilmahooda waxaan arkay in ay sabab u yihiin waxbaayo badan oo diinteena islaamka ah ay naga xarimtay in aan xalaaleysanay hadii aan nahay soomaalida ku nool Galbeedka. Kadibna Illaah gargaarkiisa iyo naxariistiisa aan weeynay taasna ay sababtay in somaalida maantay ilmahooda gaalo la wareegaan oo guryo duufaar iyo khamri sida raashin oo kale loogu isticmaalo lagu koriyo. Waxaan ka mid ah sababaha keenay dhibkaan iyo kadeedkaan ku dhacay soomaalida Galbeedka kuwa soo socdo, kuwaas oo ku qoran jadwalka aan u baxshay Jadwalka musiibada oo ah jadwal loo diyaarshay si loo burburiyo nolosha lamanaaha isqaba iyo jiilka soomaaliyeed ee hada aqliyeeysanaa sidaan ayuuna ku bilaabanaa jadwalka oo wata sababihiisii oo leh xumaantooda iyo wanaagooda yar:
In Illaah laga furto ileen Rabi ka cabso iyo Ragg iska celi meel ma wada galaane: Waa dhab soomaalida ku nool Galbeedka Illaah waa ka furteen intooda badan. waxaana lagu kufriyay badbaadii iyo naciimadii oo kaga soo qaaday dadkaan gaalada ah oo aan qof muslin ah marnaba asxaan u heynin. Isla markaasna been iyo qiyaano oo ah halka shay oo qofka muuminka ah Illaah iyo Rasuul rumeysan laga xaaraantinimeeyay ugu dhaqmaa sida wax caadi ah, ayagoo beeniyay diintii suubaneyd oo beenta iyo qiyaanada xaraantinimeysay waa tan Islaamkee.



Alwaaxa Hore Ee Kaniisada Norwegian Stave Church| Photo © Encyclopedia

Isla markaasna u sheega gaalada been habeen iyo maalin si ay dhaqaale u helaan, waliba mid uusan afkaga karin aqriste oo xaada jirkaaga la jiriricooneyso hadii aad maqashid oo kali ah in aad sheegtid iska dhaafe. Maxaayeelay waa GAALO, loomana baahna in run loo sheego ayeey aaminsanyihiin dadka soomaalida ah badankood ee la nool gaalada. Diinteeyna waxeey ku faree in aad noolaha dhamaan RUN iyo XAQIIQO jirta kula dhaqantid, taasna waa sababta Rasuulka C.S.W u xaaraantinimeeyay in xataa ilmaha aan waxba garanin been si uun loogu sheego, si looga hortago in cunugu been barto biritane wax caadi ah u arko oo kula dhaqmo bulshadiisa. Dabcan Rasuulkeena C.S.W waxuu ahaa macalinka tarbiyada wanaagsan iyo horumarka dunida, hadii aan hal ilbiriqsi ee nolosheena ka mid ah aan ku daysan laheeyn oo aan raaci laheeyn wadadiisii toosneed waxaa hubaal ahaan laheeyd in aan libaani laheeyn. Laakiin ma dadkaan beenta nolosha ka dhigtay, mooda in ay irsaaqada u weeyn doonaan hadii ay runta sheegaan miyaa noqonaa dad xataa jila oo isku daya in ay wax uun tarbiyada iyo dhaqanka wanaagsanaa ee Nabi Muxamad C.S.W? Waa MAYA! Waxeeyna beentu ka mid tahay calaamatul manaafiqiin, oo sadaxda walxood oo qofka munaafaqa ah Rasuulka CSW ku tilmaamay ayeeey soo gashaa oo kala( Balan ka baxa, beenta iyo qiyaanada Amaanada) dabcan sadaxdaas calaamad oo munaafaqa diinta xaqiraa leeyahay qofkii mid ka mid ah lagu haayo qatar ayeey ku suganyahay. Waxaana hubnaa maantay in soomaalida hadi sadax loo qaybsho laba qayb soo geli doonaan Munaafiqiinta diintu noo cadeeysay. Waddankaan waxaa joogo wiilal hooyayaashood waa xaasaskeena ku keenay, iyo dad badan oo aan guur iyo is dhal dhex mari karin oo isku kabay si ay ku yimaadiin Galbeedka. Soomaalida Galbeedka waxeey been ka sheegaan da'adooda, ilmahooda, gobolada ay ka soo jeedaan iyo magacyadii ay waalidkooda ugu wanqaleen.

Henrik Ibsen Gabyaaga Caanka Ah Ee Reer Norway Qarnigi 19aad | Photo © Encyclopedia

Beenta iyo ilmaha wacalada ah waa wax banaan, oo waa badbaadada Nolosha: In waalidiinta soomaaliyeed ay dowlada u sheegaan been ah in aysan is-qabin ayagoo sharciga"diinta islaamka" isku-qaba, micnaha si qarsoodi ah isku qaba, oo ninka habeenkii markii dunida mugdi noqoto asoo dhuudhuumanaa guriga soo galo, oo dantiisa ka guto xaaskiisa, kadibna iska baxo. Hadii ay uur yeelatane dowladu loogu sheekeeyo in ilmahaas saaxiibtinimo lagu dhalay, oo micnaheedu tahay in ilmahaas magaca hooyadood rejiistarka/diwaanka dalka loo gelsho, ayada oo kale ah ay masuul ka tahay hadii ay dhimatane dowlada ay si toos ah ula wareegi doonto cunugaas danbi laawaha ah birito. Waxyaabaha ugu xun oo arintaan sida xun u sii dheerigelay (inkasto hada la isku dayaa in laga hortago, wadaado badan ku baraarugeen meesha maashu ka dareeree, maxadirooyin badane ka sameeyay arinta kala taga iyo hooyada kaligeed ah( laakiin ninkeeda noolyahay, oo ay weli ilmu is dhalaayan) ayaa ah in wadaadada oo ah dadkii dadka soomaaliyeed u sheegaayay in ay ka dheeraadaan beenta iyo qiyaanada ay dhaqaalaha ku heelaan in ay wadaado kow ka noqdeen. Oo ninkaas ama gabadhaas sheeganeyso diinta, ama dadka ka waanineysa dhaqaalahaan xaaranta ah ay ka midyihiin kooxdaas noloshu ka wareertay, oo ninku yahay nin marwadiisa ay singel mother dowlada ka agtahay saasta ay tahay sanad walba uur yeelato, oo cunuga saaxiibtinimo ku dhasho! Gabadhu ayada singel mother ah ninkeeda in ay kala tagen dowlad Norwey uun ay la ogtahay, laakiin somaalida iyo reerkeeda in la qabo ayeey ku ogyihiin!
Dhaqaale waa Muhiim, waa in aad isku filnaantid: Cajabnay ayaan maqli jiray Maxaa keenay arinkaan Aqristoow? 1. dhaqaale: somaalida dadka la yiraahdu hungurii weeynin cudur la yiraahdo oo musiiba ah ayaa lagu ebtileeyay, oo ayago lacag raadinaa ayeey damceen in ay ilmahooda yaryarka ahaa wacalo ugu yeeraan, si hooyadu kaligeed (singel mother) u noqoto kadibna dowlada u biisho, oo ay lacagtaas qaarna qaraabadeeda u dirsato, in ayuuto ku gasho, inna guriga ku sharaxdo, dahab isku tixdo, aroosyadane ku aado, oo habeenkii goor xil ka timaado, ayadoo dabcan ilmahii ayaga masuul iskaga dhigtay. Ninkaana asna dantiisu waa inuu xoolo u tabcadu oo qaraabadiisa u biilo, dabaqyo aan la aqoonin waxa u degaa ka taago dalkii hooyo ama dal kale oo ku yaalo carabaha ama afrikada. Sidoo kale inuu bixiyo qaaraanka beeeshiisa, si dadka masakiinta ah oo dalkii kaga soo tagay loo laayo oo mid ba'ay iyo mid haaday looga dhigo. 2. Jaad/qaad cunow jadwalka musiibada kow ayuu ka yahay, waaana baasiinka sii horiyay dabkii iyo dagaalkii lamaanaha ka dhex kacay markay soo galeen dalkaan iyo noloshaan cusub. Anagoo og in dhaqanka ragga somaaliyeed markii laga hadlaa la dhaqanka dumarka ay qabaan inuu aad u liita, ama ay raggu yihiin kuwa kaligood-taliyaal ahaa, isla markaasna dumarkooda qaladaad iyo dhibaatooyin badan oo ay ugu geysteen dalkii hooyo ka tabanaayaan, ayaa ayadane sababtay in dumarka awood dhaqaale iyo afba dad ku caawinaa ay heleen, oo ay diyaar u yihiin in ay ka aarsadaan ragga somaaliyeed oo shalay awoodoodii sida qaldanaa u isticmaalay.

Dhulka Qorax haweenaadka ee norway Bodo, Norway | Photo © Encyclopedia

Isla markaasna ka gaaraan isku filnaashu dhaqaale, oo ragga ka maarmaan! maxuma fekradu! Balsa ma ila aragtaa in aan si fudud u dhihi karno in ay dumarkane meeshaas kaga wareertay oo ay waddo ka xaaraan ah wax ku doonteen? Waxaana sidoo kale la beenin karin in nimanka soomaalida ah ay caadu ka dhigteen la tumashada naagaha jirkooda gada oo guryaha kaga furanyihiin meelkasta oo ragga wax magaratada ah ee shahwadooda caabuda ku bataan iyo ciyaal suuqnimada faraha ka badatay oo aan indhaha la siisan karin ee ka jirta dal kasta haba u badnaadaan dalalka reer Galbeedka oo dadka ku nool fawaaxishta ka ganacsadaan, wax caadi ah oo nolosha ka mid ah u arkaan. Isla markaasna sida in fawaaxishtu tahay wax wanaaga bulshada iyo horumarka aqliga saafiga ah ku jiraan u faafiya ayaa raggii soomaalida ahaa dhinacooda ka dabaasheen, mustaqbalkoodii mugdi gelshay, kana leexiyay wadadii xumaan ka yaaqyaaqsiga iyo ceeb ka cararka, oo hada wax ay ka naxaan ama ka xishoodaan ma jiraan. Waxeeyba gaareen heer ay ku faanaan la tumashada naagaha xaaranta ah, ee u dhashay dalalka islaameed, qamriga dadka hortiisa lagu cabaa iyo daroogo isticmaalka iyo ka ganacsigeeda!! Waxeeyna natiijadii noqotay in ay buuxin waayeen baahidii iyo masuuliyadii ka saarneed dumarkooda, iyo caruurtooda. Kadibna maseerka iyo hinaasi badan oo ay keentay la-tumashada naagaha islaameed ku dudumaan guryo badan, ilmo badan gaalo ku qaadatay, ragga badane boorsadahoodii loogu tuuray oo qaboow dilay, marwooyin badan nimankoodii iyo aabayaashii ilmahooda ku waayeen oo guur la'aan lagu casuumay inta nolosha kaga hartay.
Waa in aad dhaqaale xoog leh ku bixisid kala qaybtinta soomaalida iyo baabi'inta qabiilkasta oo ka soo horjeeda jiritaanka qabiilkaaga: Waxaa kale oo ka mid ah jadwalbka musiibada oo loo sameeyay dadka la yiraahdo SOMAALIDA in ay jiraan dad qaadaa masuuliyad ayaga ka weeyn, oo ay waliba ku dayacaayaan midii birito Rabi kula xisaabtame doono. Waalidiinta iyo qaraabada looga soo tagay dalka somaaliya, waxeey ku qasbaan caruurtooda oo ah dabcan lamaanaha is qabe ee ku nool Galbeedka maantay in ay u soo diraan dhaqaale joogta ah, ayagoo aaminsan in Galbeedka (Yurub iyo Waqooyiga Ameerika) in ay taalo lacag aan la isku xisaabinin oo darbi laga soo daldalo. Waxaana la gaaray heer shaqsi walba oo soomaali ah lagu xakumo oo ayba noqotay waajib saaran inuu baxsho lacag loogu yeero (qaaraan) oo lagu taageeraa dagaalada QABALIGA AH ee ka jira dalka Soomaaliya. Isla markaasna qofkii diido bixinta lacagtaas waxaa la sheegaa in la deeyriyay, oo uusan ka mid aheeyn dadka wata magacaas qabiil ee xaqiiqa ahaan xaqiraad iyo in laga xishooda mudan in la sheegto ku dhaqankiisa iyo dhaqaale ku bixintiisa iska dhaafe. Sidaas darteed somaali oo aad taqaanaan in ay yihiin dad qadariya sharafta waxa qabiilka lagu sheego iyo shar isku kaashiga, waxeey iska ilaalinaa in ay dadka ka faquuqmaan, oo isku dayaan in ay bixiyaan tiro kasta oo ah lacag qaaraan. Xataa kuwa diin sheeganaa oo quraanka iyo xadiiska kuu aqrinaa ayaa bixiya lacagtaas ayagoo u raadinaa lacgata ay ku taageeraan gumaadka iyo hirgelinta waxa qurunka ah ee QABIILKA marmarsiyaha ah in lagu caawinaa dad jirin, in iskuulaad lagu dhisaa, in lagu dhisaa isbitaalo iyo in caruur caafimaadkooda liito, ama aan laheeyn waalidiin lagu taageeeraa. Dabcan waa ogyihiin dhamaan dadka bixiya lacagaha ay aruuriyaan qabiilada, ama magaca qaaraan lagu aruursho in dabka ka shidan dalkeena hooy lagu soo huriyo, oo lacagtaas tahay baasiinka ololka iyo qiica ka baxaa dabka inuu folkaan isku bedelo sababo, somaalidane la iskugu diro, fekerkooda iyo midnimadoodane waddaniyadna lagu sii kala fogeeyo.
Waxaan hubaa in dadka badankood aysan fahansaneen micnaha ka danbeeya Jadwalka Musiibada, laakiin ay ku dhaqmaan ayagoonan is ogeen. Bal hada qof walba oo naga mid ah ha ka raadsho noloshiisa waxyaabo ka mid ah JADWALKA MUSIIBADA!, hana isku dayo inuu si dhaqsi leh kaga baxsho.
Kow iyo laba midna ma joogo qoraalka Jadwalka Musiibada oo ah jadwal loo diyaarshay si loo burburiyo nolosha lamanaaha isqaba iyo jiilka soomaaliyeed ee hada aqliyeeysanaa



Kaniisda Stave Church Borgund, Norway | Photo © Encyclopedia

Fiiro Gaar Ah
EE Aqriste la soco qaybta afaraad oo aan ku soo qaadan doono sababaha aan soo sheegay qarkooda qasaarada ay keeneen, iyo mustaqbalka mugdiga ah oo ay gelsheen midnimada iyo isku kalsoonaanta lamaanaha is qaba, iyo waliba qaxarka iyo qaracanka ay arintaas gaarsiisay caruurta guryahaas ku nool.
Aqristaha sharafta badanow waxaan si naxariis leh kaaga codsanaa in aad i soo dirtid wixii qalad ah oo aad ku aragtid qoraalkaygaan. Sidoo kale hadii aad ka qabtid dood ama aad rabtid in aad wax saaid ah ka ogaatid arimaha iyo xaalada u khaaska ah soomaalida reer Norwey igala soo xariir imailadaan: samsam_1989@hotmail.com.
NB: Qoraalkaan xaquuqdiisa waxaa leh qoraaga ku saxiixan amar la'aana mala'awaal waa ka mamnuuc ilaa ogolaasho laga helo qoraaga sheekada iska leh.

•  Shacabka Somalida Oo Soo Dhaweeyay Furitaanka Somalispeaker | Editorial & Adminstration Board

  © Somalispeaker Editorial Board - Nairobi , Kenya